Ko te Wiki Hauora Tāne tēnei i Aotearoa, he wā e tika ana kia arotahia ki te wā roa o te ora, ki ngā mate ka taea te ārai, me te tatauranga ohorere tata ki te kotahi i roto i te whā o ngā tāne Māori e kore e eke ki te reti. He kaha te karere matua o te kaupapa—e tautokona ana e Tame Iti rāua ko Amanda Gillies—arā: Tirohia te rangahau "He aha tō Tatauranga?". Tirohia pū ngā tikanga. Kawea tō hauora i mua i te roa.
Engari i a tātou e kōrero ana mō te oranga, te ārai, me te oranga pai, me kōrero anō tātou mō te kaikohuru puku e huna ana i roto i ngā huarahi o te tari, i ngā hononga ipurangi, me ngā arotakenga mahi. Me kōrero tātou mō te pēhanga paitini e puta ana i roto i tō tātou rāngai tūmatanui me tua atu.
Me kōrero pono anō tātou mō tētahi tauira whanonga e kaha tonu ana te whakatairanga e ngā tāne me ngā wāhine: te whakawetiweti i te wāhi mahi.
Mō te hunga e mahi ana i roto i ngā mahi a te kāwanatanga, ko te mahi tūmatanui kia eke ki te manaakitanga me te whakawhanaungatanga. Engari kei muri i ngā kīanga uara umanga whai kiko, he maha ngā minitatanga, ngā hinonga karauna, me ngā tari kua noho hei ngā kōhua pēhanga.
Anei te pono uaua e tika ana kia anga atu tātou: Kāore te whakawetiweti e rite tonu ki te hamama, ki te whiu rānei i tētahi i roto i tētahi hui. I roto i te rāngai tūmatanui, he maha tonu te wā he mea raweke, he nui ngā mahi tari, he hanganga anō. Me te mea kino rawa atu? He maha o tātou—ngā tāne me ngā wāhine—kua tautoko, kua whakaae, kua whai wāhi rānei ki roto.
Te Mahanga "Whakaaetanga Hāngū"
He māmā noa te tohu mai ki te "rangatira paitini" tawhito. Engari me pēhea te toenga o tātou? Ko te whakaae kua noho koe hei kaititiro, hei kaiuru kaha rānei, ki te tukino i te hauora hinengaro o tētahi hoa mahi he rongoā taumaha, mamae hoki hei horomi.
Kāore te whakaaetanga i roto i te rāngai tūmatanui me tua atu e rite tonu ki te kino pū. Engari, penei te āhua:
-
Te Pēhanga Pūnaha: Te whakahaere i tētahi mā te whakamahi i ngā Mahere Whakapai Mahi (PIP) hei patu, mā ngā huringa "whakaaro" mutunga kore e rapu he ana, me te mōhio kāore te whāinga tuturu i te tupu, engari ko te ū, ko te wehe rānei.
-
Te Kōrero Taha Puku: Te noho i roto i tētahi hui, te mātaki i tētahi hoa mahi e āta tukinotia ana, e whakatakariri ana, e tangohia ana rānei tōna kōpaki, me te kore rawa e kōrero, nā te mea e hiahia ana koe ki te tiaki i tō ake huarahi mahi.
-
Te Whakakore i te Rōpū Roto: Te waiho i tētahi i waho o ngā īmēra matua, ngā whakatau, ngā hui pāpori rānei nā te mea "kāore e hāngai ki te ahurea" kei maia rānei ia ki te pātata i te ahunga o tētahi kaihautū matua.
-
Te Kupu Whakataki "Mahi Taumaha": Te whakakore i te pūhohe tūturu, i te pōuri rānei o tētahi kaimahi hei kore e pakari, me te kī atu ki a rātou kia "whakahaere ake" kia "whakamātaua kia mātotoru te kiri," nā te mea he mea nui ake ngā whāinga o te tari i ngā tāngata e whakatutuki ana i aua whāinga.
Ki te pānui koe i tēnei, ā, kei te tau te wehi makariri ki tō puku nā te mea e mōhio ana koe ki ō ake mahi o mua—kia manawa hōhonu. Kāore koe i te mokemoke.
Ko te pēhanga ki te mahi, ki te ora i ngā whakatikatika, me te pai ki te hunga whakahaere matua ka taea te whakangaro i ō tātou aratohu matatika. He maha ngā wā ka pēhia ngā wāhine kaihautū ki te tango i ngā rautaki tino pukuriri, tino whaitake, whakakore rānei hei "ora" i roto i ngā hanganga tāne e tūmatarau ana. He maha ngā wā ka whakangungua ngā tāne ki te huna i te ngoikore, ki te whakanui i te manawanui, me te titiro kē i te wā e pakaru ana tētahi hoa mahi i te whakapau kaha.
Engari ki te hiahia tātou kia pai ake te rāngai tūmatanui me tua atu—me te Kāwanatanga e ora ana—me mutu tēnei huringa ki a tātou.
Te "Tatauranga" Tika o te Paitini
E tono ana te Wiki Hauora Tāne kia tirohia ō tātou tatauranga tinana: te pēhanga toto, te cholesterol, te taumata pēhanga. Engari ki te hoki koe ki te kāinga ia rā e mauria ana te hara o tō whanonga ki tētahi i te mahi, te ngenge rānei o te mahi i roto i te taiao kore haumaru, kei te utu tō tinana i te utu. Ka piki te pēhanga paitini i te cortisol, ka whakangaro i te moe, ka pakaru i ngā hononga, ā, ka puta ngā raruraru hauora hinengaro.
Pēnei i te hauora tinana, ko te huri i tō whanonga wāhi mahi ka tīmata mā ngā mahi iti, mā te tūārangi.
-
Whakaae ki te Pānga: Kati te karanga "whakahaere mahi pakari" ki te mea he pakanga whaiaro, he tukino mana rānei. Whakaingoatia kia tika. Tirohia ngā raraunga: kei te tango nui rānei ō kaimahi i te hararei tūroro? Kei te puku, kei te māharahara, kei te rīhaina rānei rātou?
-
Whakamutua te Noho Puku: Ki te mea he kaiwhakahaere koe, he hoa mahi rānei, whakamahia tō reo. Ina kite koe i tētahi hoa mahi e whāinga ana, e whakakorea ana rānei i roto i tētahi huringa whakatikatika, pātata. Whakakahore kia noho hei hiri rapa mō tētahi tukanga kore tika.
-
Whakapāha me te Hurihanga: Ki te mea kua whakamahia e koe tō tūranga, tō ira tangata, tō noho roa rānei ki te whakaiti, ki te wehe, ki te kore e whai pūkenga rānei i tētahi atu, kawea. Me nui te maia ki te hoki whakamuri, ki te huri i tō momo kaihautū, me te kī, "He hē ngā mahi o mua. Kei te mahi rerekē tātou ināianei."
Kākahu i tō Tutu, Tū ki Runga
I JAT - MVP Journeys ®, e whakapono ana mātou ki te whakahirahira, ki te tū ki runga, me te kawe mai i ō tātou ake tūturu ki te wāhi e noho nei tātou. Kāore mātou e hāngai ki ngā taiao e tono ana kia heke tātou, kia tukino rānei i ētahi atu kia uru mai ai.
I tēnei marama, kia tangohia te wairua o te Wiki Hauora Tāne, ā, kia whakamahia ki ō tātou wairua ngaio. Ki ngā tāne me ngā wāhine e whakatere ana i ngā onepū hurihuri o te rāngai tūmatanui me tua atu: tirohia ki te whakaata. Ki te mea kua tautoko koe i te whanonga whakawetiweti—ahakoa mā te whai wāhi kaha, mā te noho puku hāngū rānei—kua tae te wā kia mutu.
Kāore te kaihautūtanga tūturu i te mō te maha o ngā tāngata ka taea e koe te whakahaere. Engari, e pā ana ki te haumaru, te whakahonore, me te whakahōhā o ngā tāngata i tō rātou noho i tō taha. Kia horoia ō tātou tuara, kia tiakina tētahi i tētahi i runga i te pakihiwi ki te pakihiwi, me te hanga i tētahi ratonga tūmatanui me tua atu ka taea e tātou te whakamana!
