Mā te ripanga whenua ka huri i te poraka tāone hei tapawhā kōwhao – he matiti ā-āhuahanga e tatari ana kia whakatikatikaina. Engari kei raro i te uku he purongo ora e miriona tau te pakeke.
Ina kōrero tatou mō te whai mana ki te pupuri i te whenua i tū ai ō tatou tīpuna, e kore e taea e "ngā tīpuna" te kii he tangata anake. Me uru mai ngā pūnaha pakiaka tupu tawhito i ū ai ngā pukepuke, ngā awa tawhito i keri i ngā raorao, ngā koiora oneone i whangai i te kupenga kai, me ngā kararehe taketake i noho ki ēnei ara mō te mano tau i mua i te rironga mai o ngā rori whariki.
Ehara noa te gentrification i te panoni ōhanga e neke atu ai ngā hapori mahi me ngā hapori Māori. He wehenga taiao me te whanaungatanga – he tukanga e wehewehe ana i ngā kaitiaki tangata me ngā mea ora ehara i te tangata mai i ngā pūnaha ora i hanga ngātahi ai rātou.
1. Te Whānuitanga o te Tīpuna: Te Kupenga Ora (Whakapapa)
I roto i ngā anga koiora – pērā i te ariā Māori o te whakapapa (te whakapapa e herea ai te tangata, te whenua, me ngā mea ora katoa) – kāore tatou i runga ake i te taiao; kua tino raranga tatou ki roto.
Ko te tūnga i tū ai ngā tīpuna tangata i runga i tētahi whenua kāore i tū mokemoke. I tautokona e te wai mā o ngā awaawa o te takiwā, i whangaihia e ngā ngahere huri noa, ā, i rite ki ngā auahatanga kaupeka o ngā manu me ngā kaiwhakawhanaungatanga o te takiwā.
Ina titiro tatou ki tētahi kāinga mā tēnei tirohanga:
-
Ko te Awa he Tīpuna: E mauria ana e ia te maharatanga, e whakatau ana i ngā microclimates, ā, e tautoko ana i ngā whatunga wai katoa.
-
He mea Ora te Oneone: He kupenga matatini o ngā harore, ngā huakita, me ngā kohuke i roa ai ngā mano tau ki te pakari.
-
He Kaitiaki te Hapori Tangata: Ko ngā kainoho o te takiwā e tiaki ana, e whakatupu ana, ā, e pupuri ana i te taurite whanaungatanga me te taiao o te takiwā.
Ina hokona te whenua, ka wetewetehia tēnei kupenga katoa. Ka tapahia ngā rākau tawhito mō ngā whare waka o raro i te whenua, ka tanumia ngā awa māori ki roto i ngā rerenga raima, ā, ka peia atu ngā kaitiaki tangata i mōhio ki te hītori o te whenua.
2. Te Whakamotuhanga Tuarua o te Gentrification
Ko te whanaketanga whakapae e mahi ana i runga i te arorau o te riterite. Kia mōrahi ai te hua, ka whakakapi i te kanorau koiora o te takiwā me te hītori tangata whai rawa ki te raima riterite, te karaihe, me ngā mahinga whenua korekore.
|
Pānga Whakapae |
Pānga ki te Tīpuna Tangata |
Pānga ki te Tīpuna Ehara i te Tangata |
|
Whakakīkī Papai Nui-Mātotoru |
Ka nekehia ngā whānau maha-whakatipuranga, ka murua te hītori ahurea. |
Ka wharikitia ngā koiora oneone, ka tapahia ngā ngahere tāone pakeke, ka whakangaro i ngā micro-habitats. |
|
Whakauru & Whariki Awaawa |
Ka whakangaro i ngā wāhi tūmatanui, hapori, me ngā wāhi hui hītori. |
Ka whakararu i ngā huringa wai māori, ka peia atu ngā ika taketake me ngā manu. |
|
Mahi Whenua Kotahi-Momo |
Ka whakakapi i ngā tipu taketake, kai, me ngā tipu whai tikanga ahurea ki ngā otaota whakapaipai. |
Ka kore ai ngā kaiwhakawhanaungatanga taketake me ngā kararehe o te takiwā i ngā puna kai me ngā piringa e tika ana. |
3. Te Mana ki te Noho: Te Rangatiratanga Tangata me te Taiao
Ko te whawhai ki te gentrification e hiahia ana kia kīia ko ngā mana tangata me te hauora taiao e kore e taea te wehe. Kāore e taea e koe te tiaki i tētahi hapori i te wā e whakangaro ana i tōna rauwiringa kaiao, ā, kāore e taea e koe te whakahoki mai i tētahi rauwiringa kaiao i te wā e nekehia ana ngā tāngata i aroha, i tiaki hoki mō ngā whakatipuranga.
Ko tētahi tūnga tino panoni e tohe ana:
-
Ko te Ora i Mua i te Moni: Ko te mana o ngā rauwiringa kaiao ora me ngā hapori roa ki te ora ka nui ake i te mana o te moni tawhiti ki te tango hua whakapae.
-
Me Whai Taiao te Whanaketanga: Ko ngā hanganga hou, ngā haumi kāinga rānei me whakanui i te rauwiringa kaiao o te takiwā – te whakahoki mai i ngā tipu taketake, te whakaute i te rere o te wai māori, me te tiaki i te ngahere tāone.
-
Kaitiakitanga i runga i te Mana Whenua: Ehara te mana whenua pono i te pepa i tukuna e te mākete; he kawenga hōhonu, tauutuutu ki te waiho i te whenua – me ngā mea ora katoa e tautoko ana – kia ora ake mō te whakatipuranga e whai ake nei.
4. Te Mahere: Te Whakawāteatanga, Te Taone Whai Taiao
Hei tiaki i te tuku iho a te tangata me te rauwiringa kaiao o te takiwā mai i te tango a te mākete, me whai taputapu hanganga ngā hapori e titiro ana ki te whenua hei rauwiringa kaiao ora:
-
Ngā Tarahiti Whenua Hapori (CLTs) Tuatahi te Taiao: Ngā CLT e tiaki ana i ngā whare noho utu iti i te wā e whakatapua ana he whenua mō te whakahoki mai i ngā tipu taketake, ngā ngahere kai hapori, me ngā piringa kararehe tāone.
-
Ngā Mana Ture mō Ngā Āhuatanga Taiao: Te tuku i te mana tangata ture me ngā mana ā-ture ki ngā awa, ngā ngahere, me ngā repo o te takiwā – te whakarite kia kore e taea e te whanaketanga umanga te whakarereke, te whakangaro rānei i a rātou me te kore he kawenga ture.
-
Ngā Kaupapa Whakahoki Whenua mā te Māori: Te whakahoki i ngā mana whenua ki ngā rangatira taketake o te Māori e kawe mai ana i ngā mano tau o te mātauranga koiora me te kaitiakitanga tauwhiro ki te whakahaere whenua o nāianei.
-
Ngā Ture Rohe Whai Taiao: Ngā kaupapa here ā-rohe e hiahia ana kia tutuki i ngā whanaketanga hou katoa te kanorau koiora pai-kupenga, te tiaki i ngā rākau pakeke, me te pupuri i te rerenga wai māori o te oneone.
Te Whakarongo ki te Oneone
Ko te whawhai mō te whenua he whawhai mō te miro ora tonu – mai i ngā hanganga pakiaka hōhonu ki ngā whakatipuranga tangata i hanga i ō rātou oranga ki runga i a rātou.
Ina tū tatou ki te gentrification, ehara i te mea kei te whawhai noa tatou mō te rīhi utu iti; kei te whakatangi tatou i ō tatou reo i te taha o ngā awa, te oneone, ngā rākau, me ngā momo ora katoa e kīia ana e tēnei wāhi he kāinga. Kei te kerēme tatou i tō tatou mana tiritiri ki te noho, ki te whakaora, me te noho tonu.